Raport z monitoringu stosowania testu niezależności i bezstronności sędziów

1. Informacje wstępne 📨

Wniosek o udostępnienie informacji publicznej został wysłany 25.11.2025 do następujących instytucji:

• sądy apelacyjne – 11
• sądy okręgowe – 47
• sądy rejonowe – 319
• wojewódzkie sądy administracyjne – 16
• Naczelny Sąd Administracyjny – 1
• Ministerstwo Sprawiedliwości – 1 (odmienna treść wniosku)

➡️ Łącznie: 395 instytucji

Raport sporządzono na podstawie odpowiedzi odnotowanych do dnia 31.01.2026, a więc ponad dwa miesiące od dnia wysłania wniosku.

2. Odpowiedzi instytucji 📬

Jakiekolwiek odpowiedzi (w tym odmowne, ale z wyłączeniem automatycznych potwierdzeń) otrzymano z:

• sądów apelacyjnych – 11/11 (100%)
• sądów okręgowych – 43/47 (~91%)
• sądów rejonowych – 284/319 (~89%)
• wojewódzkich sądów administracyjnych – 16/16 (100%)
• Naczelnego Sądu Administracyjnego – 1/1 (100%)
• Ministerstwa Sprawiedliwości – 1/1 (100%)

Praktycznie wszyscy adresaci udzielili odpowiedzi przynajmniej na pierwsze pytanie. Warto przy tym odnotować, że część tych sądów, które nie prowadzą systematycznej ewidencji wyróżniającej wnioski o przeprowadzenie testu (odpowiedź "NIE" na pierwsze pytanie), podała odpowiedzi na pozostałe pytania, wskazując, że liczba przypadków była na tyle niewielka, iż nie sprawiło to nadmiernych trudności. (brawo! 👏)

Kilka instytucji skorzystało z możliwości przedłużenia terminu, z czego ostatecznie się wywiązały.

3. Źródło raportu i struktura danych 🧮

Raport został przygotowany na podstawie arkusza kalkulacyjnego, zawierającego wyniki monitoringu Czy test niezawisłości i bezstronności sędziego działa? (automatycznie wygenerowane przez Fedrowanie, a następnie zweryfikowane w pewnym zakresie przez operatora).

Linkowany arkusz źródłowy ma strukturę:

• 1 wiersz = 1 instytucja,
• odpowiedzi na poszczególne pytania w osobnych kolumnach,
• każda odpowiedź w dwóch wersjach: dosłownej (w nagłówkach treści pytań) i ustandaryzowanej (Q1, Q2, itd).

Arkusz nie zawiera wpisów dla instytucji, które nie udzieliły odpowiedzi lub przesłały odpowiedzi w postaci nieczytelnej dla maszynowego przetwarzania stosowanego na Fedrowaniu, które jednocześnie nie zostały wychwycone przez operatora.

4. Deklaracje dotyczące zbierania statystyk wniosków o przeprowadzenie testu📊

Łącznie przeanalizowano 354 odpowiedzi z sądów.

Generalnie prawie połowa sądów nie zbiera statystyk wniosków o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności sędziego. Za ten wynik odpowiadają jednak głównie sądy rejonowe, bo w sądach okręgowych i apelacyjnych znaczna większość dane zbierała a z kolei w administracyjnych przeciwnie, jednak te grupy są znacznie mniej liczne od rejonowych.

➡️ Zbiorczo zatem można przyjąć, że ponad połowa sądów (3 sądy na 5) zbierała takie dane – w całości lub częściowo.

„Inna sytuacja” – co to oznacza? 🤔

Zasadniczno w większości przypadków oznacza to, że dane zbierano w mniejszym zakresie (patrz dalej) lub nie zbierano, ale jednocześnie deklarowano, że nie wpłynęły żadne wnioski o test niezawisłości, bez dopowiedzenia, czy gdyby wpłynęły, to byłyby jakoś specyficznie oznaczane. Nie ma tu jednak pełnej spójności w interpretacji tych odpowiedzi i w niektórych przypadkach mogły być kwalifikowane do kategorii "TAK".

Do kategorii "Inna sytuacja" mogła trafić odpowiedź, z której wynikało, że:

• dane były zbierane tylko w części okresu 2022–2024, np.
• zbieranie rozpoczęto w trakcie 2022 r. (najczęściej deklarowano datę 15 lipca),
• zaprzestano zbierania danych przed końcem 2024 r. (tu różnie, od września do grudnia, często z powołaniem się na pismo Ministerstwa Sprawiedliwości znoszące obowiązek),
• zbieranie dotyczyło tylko niektórych wydziałów,
• istniała możliwość ewidencjonowania w systemie informatycznym, ale bez jasności, czy była wykorzystywana,
• sąd odpowiadał, że „takie sytuacje nie miały miejsca”, bez deklaracji, czy dane są ewidencjonowane.

6. Statystyki zbiorcze 📈

6.1. Zbieranie danych

• TAK – 166 (47%)
• NIE – 136 (38%)
• Inna sytuacja – 52 (15%)

➡️ Wniosek: około połowa sądów w mniejszym lub większym zakresie zbierała dane.

6.2. Liczba wniosków

Sądy, które podały jakiekolwiek dane (w tym zerowe): 307 (87%)
Sądy, które odnotowały ≥1 wniosek: 220 (62%)

Spośród sądów raportujących liczby, 72% (220/307) miało przynajmniej jeden wniosek.

Po uwzględnieniu niepełnych okresów widać systematyczny wzrost liczby wniosków rok do roku, silniejszy między 2022 a 2023 niż między 2023 a 2024.

Według typu sądu:

• sądy rejonowe – 168 sądów, 1690 wniosków (średnio 10)
• sądy okręgowe – 34 sądy, 916 wniosków (średnio 27)
• sądy apelacyjne – 9 sądów, 647 wniosków (średnio 72)
• WSA – 7 sądów, 237 wniosków (średnio 34)

6.3. Rozstrzygnięcia

8.4. Uzasadnienia i publikacje

Sądy deklarowały stosunkowo częste sporządzanie uzasadnień, publikacja następowała jednak rzadko. Sądów, w których sporządzono i opublikowano przynajmniej jedno uzasadnienie, było około 20, czyli poniżej 10% sądów, które obsługiwały przynajmniej jeden wniosek.

7. Odpowiedzi organów centralnych 🏛️

Naczelny Sąd Administracyjny

• brak danych za lata 2022–2023,
• dane gromadzone od 2024 r.,
• w 2024 r.: 27 wniosków (uwzględnione – 1, oddalone – 1, pozostawione bez rozpoznania – 0, odrzucone – 24).

NSA wskazał, że orzeczenia są publikowane w CBOSA i podał sposób ich wyszukania.

Ministerstwo Sprawiedliwości

Po trzykrotnym przedłużeniu terminu MS poinformowało, że:

• nie prowadzi ani nie posiada statystyk dotyczących testu,
• nie dysponuje listą spraw ani sygnatur,
• nie wydawało wytycznych, analiz ani raportów dotyczących funkcjonowania testu,
• jego kompetencje nie obejmują sfery orzekania.

8. Inne ciekawostki z odpowiedzi sądów 🧩

Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie: Ubocznie wskazuję, że w zdecydowanej większości spraw przedmiotowe wnioski składane są przez te same osoby, niejednokrotnie jeszcze przed przydziałem sprawy sędziemu referentowi.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie wskazał, że dane znajdują się w sprawozdaniach półrocznych i rocznych dostępnych na stronie internetowej, więc nie będą udostępniane na wniosek, ale nie udzielił instrukcji ich wyszukiwania (w odróżnieniu np. od Naczelnego Sądu Administracyjnego), a bez takiej instrukcji trudno osiągnąć choćby przybliżoną pewność kompletności danych.

Sądy Okręgowe często odsyłały do statystyk publikowanych na BIPach lub stronach danego sądu. I faktycznie, takie statystyki są publikowane, ale często to są PDFy, przy tym bardzo rozproszone - np. osobno poszczególne kwartały, osobno dla każdego wydziału, itd., do tego niejasności i różnice w klasyfikacji między wydziałami, więc bardzo trudno to wszystko zebrać. W jednym takim przypadku podjęto dwie próby zrobienia tego półautomatycznie, ale rezultaty były zbyt mało wiarygodne (zbyt odległe od siebie), żeby zdecydowano się uwzględnić je w wynikach końcowych.

9. Trudności metodologiczne ⚙️

9.1. Agregacja i format danych

Zbieranie danych liczbowych było utrudnione, ponieważ część sądów nie rozdzieliła danych na poszczególne lata, a z kolei czasem w przypakach, gdzie sąd to rozdzieliły, automat nie radził sobie z tabelką i czasami wszystko wpadało do "jednego wora".

9.2. Kategorie statystyczne

Niektóre sądy wskazywały, że wnioski rejestrowane są pod symbolem statystycznym „109 usp”, który – jak wskazał Sąd Rejonowy w Gliwicach – jest szerszy niż zakres art. 42a PUSP. Podobne niuanse dotyczące różnic w ewidencjonowaniu spraw i praktykach wydziałowych szczegółowo opisał prezes Sądu Okręgowego w Częstochowie.

➡️ Wydaje się, że wpływ tego zjawiska na statystyki zbiorcze jest niewielki, tym bardziej że równoważony przez wspomniane już wcześniej niedobory.

9.3 Status „uwzględniony”

Nie we wszystkich statystykach istniała wyodrębniona kategoria „uwzględniony”, co może powodować niewielkie zaniżenie tych danych (patrz np. Sąd Okręgowy w Gdańsku). Jednocześnie zazwyczaj takich przypadkach i tak wszystkie raportowane statusy sumowały się do zadeklarowanej łącznej liczby wniosków. Pozwala to ostrożnie domniemywać, że uwzględnienia nawet jeśli czasem zostały zgubione przez brak wyróżnienia tego statusu, to i tak bez większego wpływu na ogólną statystykę.

9.4. Status „odrzucony”

Pytaliśmy o wnioski uwzględnione, oddalone oraz pozostawione bez rozpoznania. Wiele sądów raportowało jeszcze jeden status: odrzucone. Jednak skoro o niego nie pytaliśmy, to nie jest wprost uwzględniony w zebranych danych. Niemniej można go domniemywać w sytuacjach, kiedy wszystkie pozostałe statusy nie sumują się do łącznej liczby wniosków - różnicę wtedy robią najczęściej właśnie wnioski odrzucone (wynika to często z treści odpowiedzi). Jednak, żeby nie było tak prosto, to Sąd Okręgowy w Suwałkach we własnej tabelce w rubryce "bez rozpoznania" dodał dopisek "(odrzucone)", jakby się akurat u nich te kategorie jeśli nie były tożsame, to przynajmniej zawierały jedna w drugiej. Nie wydaje się to jednak typowe dla innych sądów.

9.5. Kwestia sygnatur

W pytaniu dotyczącym publikacji orzeczeń wiele sądów podawało sygnatury, nawet jeśli orzeczenia nie były publikowane, co było niezgodne z intencją pytania i zaburzyło automatyczne zbieranie danych - tzn. automat wypisał zebrane sygnatury zamiast zignorować jako niezgodne z pytaniem. W konsekwencji pracując z arkuszem kalkulacyjnym należy szczególnie scepytcznie podchodzić do ustandaryzowanych odpowiedzi z pytania czwartego. Przy czym pomyłki popełniano tu w jedną stronę, tzn. jeśli odpowiedź kolumnie z nagłówkiem "Q4" brzmi "b) Brak publikacji z uzasadnieniem", to niemal na pewno jest to prawda. W pozostałych przypadkach najlepiej odwołać się do opisowej odpowiedzi w jednej z wcześniejszych kolumn lub sprawdzić bezpośrednio na Fedrowaniu.

10. Potencjalne kierunki do dalszej pracy z danymi 🖩

Przykładowe pytania, na które odpowiedź byłaby obarczona wysoką niepewnością ze względu na zbyt małe próbki danych z poszczególnych sądów lub wymagała dołączenia danych z innych źródeł:

• Czy istnieje prosta zależność: wielkość ośrodka -> ilość zarejestrowanych wniosków, czy też zebrane dane kryją jakieś interesujące anomalie?
• Czy istnieją statystycznie istotne różnice w sposobie obsługi wniosków między sądami? Np. czy gdzieś są uwzględniane wyraźnie częściej a gdzieś indziej wcale?
• Czy istnieje związek między poziomem informatyzacji sądu a gromadzeniem statystyk dotyczących wniosków o test niezależności i bezstronności sędziego?

11. Analiza opublikowanych uzasadnień 🔍

Pełna analiza uzasadnień wykracza poza ramy niniejszego raportu i komptenecje jego autora. Wyrywkowa analiza kilku postanowień NSA wskazuje jednak, że:

• wszystkie zakończyły się odrzuceniem,
• najczęściej z powodu braków formalnych,
• wnioski opierały się na ogólnym zarzucie powołania sędziego z udziałem obecnej KRS, bez wskazania konkretnych okoliczności,
• zdarzały się też wnioski dotyczące abstrakcyjnie wielu sędziów, nieuczestniczących w danej sprawie.

➡️ Czy ledwie 2,5% uwzględnionych wniosków oznacza, że badane narzędzie jest bezzębne, czy raczej, że brakuje instrukcji jego użycia – pozostaje pytaniem otwartym, wymagającym pogłębionej analizy prawnej.